Wyobraź sobie, że pracujesz w firmie już od kilku lat. Wszystko idzie dobrze, aż pewnego dnia dowiadujesz się, że Twoje stanowisko zostaje zlikwidowane. Nie z Twojej winy, nie z powodu braku zaangażowania, po prostu firma musi ciąć koszty albo przechodzi restrukturyzację. W takiej sytuacji nie zostajesz z niczym. Przysługuje Ci odprawa pieniężna, czyli jednorazowe świadczenie, które ma pomóc Ci przetrwać czas między jednym zatrudnieniem a drugim. Jest to narzędzie ochrony pracownika. Odprawa to nie żadna „łaska” ze strony pracodawcy, lecz obowiązek wynikający z prawa pracy. Jej celem jest wsparcie finansowe w momencie, gdy tracisz zatrudnienie z przyczyn całkowicie od Ciebie niezależnych. Można więc powiedzieć, że to rodzaj finansowej poduszki bezpieczeństwa. Warto też wiedzieć, że odprawa nie dotyczy wyłącznie sytuacji zwolnień grupowych. Może przysługiwać również w przypadkach indywidualnych, jeśli spełnione są odpowiednie warunki. 

Komu przysługuje odprawa?

Nie każda utrata pracy oznacza, że możesz liczyć na odprawę. To świadczenie przysługuje tylko wtedy, gdy rozwiązanie umowy następuje z przyczyn leżących po stronie pracodawcy. Oznacza to, że to nie Ty zawiniłeś. Firma może likwidować stanowiska, przeprowadzać restrukturyzację, zmniejszać zatrudnienie, tracić kontrakty i właśnie wtedy pojawia się Twoje prawo do odprawy. Żeby jednak odprawa była należna, muszą być spełnione dwa warunki. Po pierwsze, przyczyna zwolnienia musi być niezależna od pracownika. Po drugie, pracodawca musi zatrudniać co najmniej 20 osób. Wtedy mówimy o tzw. zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracownika, które obejmują zarówno sytuacje grupowe, jak i indywidualne. Jeśli sam decydujesz się odejść albo zostajesz zwolniony z powodu naruszenia obowiązków, odprawa niestety Ci nie przysługuje. Odprawę możesz otrzymać nie tylko przy likwidacji stanowiska. Wypłacana jest również w momencie przejścia na emeryturę lub rentę. Wtedy stanowi podziękowanie za lata pracy i swoiste pożegnanie z firmą.

Jak obliczyć wysokość odprawy?

Wysokość odprawy zależy od stażu pracy u danego pracodawcy. Prawo pracy przewiduje trzy podstawowe progi. Jeśli pracowałeś krócej niż dwa lata, to przysługuje Ci jednomiesięczne wynagrodzenie. Jeśli od dwóch do ośmiu lat, to możesz liczyć wtedy na dwumiesięczne wynagrodzenie. A jeśli byłeś w firmie ponad osiem lat możliwe jest nawet trzymiesięczne wynagrodzenie. Co ważne, chodzi o Twoje średnie wynagrodzenie, czyli nie tylko gołą pensję z umowy, ale też premie, dodatki czy inne składniki, które faktycznie otrzymywałeś. Liczy się to w podobny sposób jak ekwiwalent za urlop. Warto też pamiętać, że prawo określa górny limit odprawy – nie może ona przekroczyć określonej wielokrotności minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w dniu rozwiązania umowy. To zabezpieczenie, które ma chronić pracodawców przed nadmiernymi kosztami przy dużych zwolnieniach. Czasem zdarza się, że zakład pracy ma wewnętrzne regulaminy przewidujące wyższe odprawy. Wtedy zawsze obowiązuje korzystniejsza dla pracownika zasada.

Jak otrzymać odprawę?

Nie musisz składać żadnych specjalnych wniosków ani pism – odprawa powinna być wypłacona automatycznie. Pracodawca ma obowiązek przekazać ją w dniu rozwiązania umowy lub przy wypłacie ostatniego wynagrodzenia. W praktyce jednak warto wszystko mieć „na papierze”. Poproś o kopię wypowiedzenia, w której jasno określona jest przyczyna rozwiązania umowy. To ważne, bo właśnie ta przyczyna decyduje o tym, czy masz prawo do odprawy. Jeśli rozwiązanie umowy następuje za porozumieniem stron, sytuacja bywa bardziej złożona. Wtedy liczy się to, kto wyszedł z inicjatywą zakończenia współpracy. Jeżeli to pracodawca zaproponował rozwiązanie z przyczyn leżących po jego stronie, odprawa wciąż Ci przysługuje. Jeśli natomiast Ty chciałeś odejść, raczej nie. A co, jeśli pracodawca nie wypłaci odprawy? Wtedy możesz złożyć pisemne wezwanie do zapłaty, a w ostateczności dochodzić swoich praw w sądzie pracy. To nie jest przyjemna droga, ale bywa skuteczna.

Dlaczego warto znać swoje prawa?

Jeśli znajdujesz się w sytuacji, w której pracodawca rozwiązuje z Tobą umowę z powodów organizacyjnych, nie wahaj się zapytać o odprawę. To część Twojego wynagrodzenia, tylko wypłacana na koniec współpracy. Dzięki niej łatwiej przetrwasz czas bez etatu, spłacisz bieżące rachunki i spokojnie poszukasz nowego miejsca pracy. Znajomość tych zasad pozwoli Ci nie tylko pewniej rozmawiać z pracodawcą, ale też skutecznie zadbać o swoje prawa.