Śmierć bliskiej osoby to zawsze ciężki moment. Niestety, bywa, że po jej odejściu w rodzinie zaczynają pojawiać się napięcia, zwłaszcza jeśli okazuje się, że nie wszyscy zostali potraktowani równo. Pominięcie w testamencie to sytuacja, która budzi wiele pytań i emocji. Na szczęście prawo przewiduje mechanizm ochronny – zachowek. Co to dokładnie oznacza, jak wygląda proces dochodzenia swoich praw i z jakimi kosztami trzeba się liczyć?

Co to jest zachowek i komu przysługuje?

Zachowek to bufor bezpieczeństwa dla najbliższej rodziny spadkodawcy m.i.n. dzieci, małżonka czy rodziców, którzy z jakiegoś powodu nie zostali uwzględnieni w testamencie lub otrzymali zbyt mały udział w spadku. To nie jest „prezent od losu”, lecz prawo zapisane w Kodeksie cywilnym. Jeśli czujesz, że zostałeś pominięty niesłusznie, masz możliwość domagania się swojej części.

Od czego zacząć? Pozew o zachowek krok po kroku

Warto zacząć przede wszystkim od próby polubownego załatwienia sprawy. Zanim sprawa trafi do sądu, warto wysłać wezwanie do zapłaty zachowku, czyli oficjalne pismo, w którym przedstawisz swoje roszczenie, wyliczysz, ile Ci się należy i poprosisz o dobrowolne uregulowanie kwoty. Czasami to wystarcza. Jednak jeśli druga strona milczy albo stanowczo odmawia – pozostaje droga sądowa.

Pozew o zachowek powinien zawierać:

• Twoje dane i dane pozwanego,

• dokładne wskazanie kwoty, której się domagasz,

• uzasadnienie, czyli na jakiej podstawie żądasz zachowku,

• dokumenty potwierdzające Twoje prawo do spadku (np. akt urodzenia, akt małżeństwa),

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,

• testament (jeśli istnieje),

• dowody dotyczące wartości majątku spadkowego np. wyceny nieruchomości, zestawienia kont, potwierdzenia darowizn.

Po złożeniu pozwu sąd wyznacza termin rozprawy. Strony przedstawiają dowody, mogą zeznawać świadkowie, a czasem powoływany jest biegły, który oceni wartość majątku. Takie postępowania potrafią trwać miesiącami, a jeśli sprawa jest skomplikowana, to nawet dłużej. Czasami, sąd może zaproponować ugodę i warto z tej możliwości skorzystać.

Ile kosztuje sprawa o zachowek?

Koszt sprawy o zachowek zależy głównie od tego, jakiej kwoty się domagasz. Przy składaniu pozwu trzeba uiścić opłatę sądową w wysokości 5% wartości roszczenia, przy czym nie może być ona wyższa niż 200 000 zł. Na przykład jeśli chcesz uzyskać 60 000 zł, to zapłacisz 3 000 zł opłaty sądowej. Do tego mogą dojść:

• koszty opinii biegłych (zwykle od kilkuset zł do kilku tysięcy),

• koszty pełnomocnika, jeśli zdecydujesz się na pomoc prawnika (stawki są różne, zależnie od regionu i kancelarii),

• ewentualne koszty dojazdów, odpisów dokumentów, tłumaczeń – czasem drobne, ale warto je uwzględnić w budżecie.

Jeśli wygrasz sprawę, sąd może zasądzić zwrot kosztów od strony przeciwnej. Ale uwaga działa to też w drugą stronę. W razie przegranej to ty możesz być zobowiązany do pokrycia wydatków drugiej strony.

Czy warto iść do sądu?

To, czy warto iść do sądu w dużej mierze zależy od:

• tego, jak duża jest różnica między tym, co otrzymałeś, a tym, co ci się należy,

• relacji rodzinnych – procesy o zachowek potrafią trwale poróżnić bliskich,

• tego, czy istnieją realne szanse na wygraną – tu pomoc prawnika jest nieoceniona.

Zdarza się, że osoby dochodzące zachowku otrzymują mniej niż się spodziewały, bo np. sąd uzna część majątku za darowiznę przekazaną wcześniej lub pomniejszy wartość spadku z innych powodów. Dlatego przed złożeniem pozwu warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym, który pomoże Ci racjonalnie ocenić sytuację.

Mediacja, czyli alternatywa dla sali sądowej

W sprawach spadkowych emocje potrafią sięgać zenitu. Dlatego coraz więcej osób wybiera mediację, czyli spotkanie przy udziale neutralnego mediatora, który pomaga wypracować kompromis. Mediacja bywa tańsza, szybsza i mniej stresująca. A czasem pozwala uratować relacje, czyli to co najcenniejsze.

Co przygotować przed złożeniem pozwu?

Zanim pójdziesz do sądu, zrób porządną dokumentację. Zbierz:

• akty stanu cywilnego (Twoje, spadkodawcy, pozwanego),

• testament (jeśli jest),

• dokumenty potwierdzające wartość majątku,

• korespondencję, jeśli próbowałeś załatwić sprawę wcześniej polubownie.

Warto też spisać swoje roszczenie z podaniem kwoty i uzasadnieniem. Im bardziej konkretnie i rzeczowo, tym większa szansa, że sprawa ruszy sprawnie.